İqlim dəyişikliyi dünya irsini məhv edir – UNESCO xəbərdarlıq edir
Fins.az - İqlim dəyişikliyi artıq təkcə təbiətə deyil, bəşəriyyətin mədəni irsinə də ciddi təhlükə yaradır.
Ekstremal istilər, rütubət və duzlaşma prosesləri qədim məbədlərin, məscidlərin və qalaların divarlarını dağıdır, onları tədricən xarabalığa çevirir.
Müharibələr və inqilablar uzun illərdir milli mədəni irs obyektlərini təhdid etsə də, son dövrlərdə – xüsusilə İran və Ukrayna nümunəsində – daha bir böyük təhlükə ön plana çıxıb: iqlim dəyişikliyi.
UNESCO abidələrinin 80%-i risk altındadır
UNESCO-nun 2025-ci il araşdırmasına görə, Dünya İrsi siyahısına daxil olan obyektlərin təxminən 80%-i iqlim stresinə məruz qalır.
4000 illik İraq məbədlərindən tutmuş, Pasxa adasındakı 800 illik heykəllərə qədər bir çox abidə eroziya və dağılma ilə üz-üzədir. Temperaturun yüksəlməsi, güclü fırtınalar və quraqlıq tikinti materiallarını zəiflədir. Qədim ağac və daş materiallar isə dəyişən iqlimə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir.
Ən həssas bölgələr
Ur zikkuratı – “sivilizasiyanın beşiyi”
Ur Zikkuratı
İraqın cənubunda yerləşən bu 4000 illik məbəd kompleksi sürətlə dağılır. Artan temperatur eroziyanı gücləndirir, küləklər və hərəkətli qum təpələri strukturu zəiflədir.
Quraqlıq səbəbindən yeraltı suların duzluluğu artır və bu, qədim kərpiclərin parçalanmasına səbəb olur. Duz kristalları materiala daxil olaraq onu içəridən dağıdır.
Eyni təhlükə Babil şəhərinin xarabalıqları üçün də keçərlidir.
İsfahan məscidləri (İran)
İsfahan şəhəri
İranın tarixi abidələri həm müharibə, həm də iqlim dəyişikliyindən zərər görür.
İsfahan Cümə Məscidi – 841-ci ildən etibarən inşa edilən bu abidə İslam memarlığının 12 əsrlik inkişafını əks etdirir. UNESCO onu “İran memarlığının muzeyi” adlandırır.
Yaxınlıqdakı Meydan-e İmam və İmam Məscidi də təhlükə altındadır.
Yeraltı suların azalması torpağın çökməsinə səbəb olur, temperatur dəyişiklikləri və rütubət dalğalanmaları isə binalarda çatlar yaradır. UNESCO xəbərdarlıq edir ki, tədbir görülməzsə, bu proses çökmə ilə nəticələnə bilər.
Pasxa adasının moai heykəlləri
Moai heykəlləri
Pasxa adası ərazisində yerləşən məşhur heykəllər yaxın onilliklərdə su altında qala bilər.
Xüsusilə Ahu Tonqariki kompleksi risk altındadır. Dəniz səviyyəsinin qalxması güclü dalğalar və daşqınlara səbəb olur.
Bu, təkcə mədəni irs üçün deyil, həm də adanın turizmi və yerli əhalinin kimliyi üçün ciddi təhlükə sayılır.
Böyük Çin Səddi
Böyük Çin Səddi
Uzunluğu 21 min kilometrdən çox olan bu nəhəng tikili də iqlim təsirlərindən zərər görür.
Divarın bəzi hissələri torpaqdan tikildiyi üçün külək, yağış və duzlaşmaya qarşı həssasdır. Nəticədə çatlar yaranır, hissələr dağılır və bəzən uçmalar baş verir.
Hazırda səddin cəmi 6%-i yaxşı vəziyyətdədir, təxminən yarısı isə ciddi zədələnib və ya tamamilə itirilib.
Nəticə
İqlim dəyişikliyi artıq yalnız ekoloji deyil, həm də mədəni böhran yaradır. Bu proses davam edərsə, bəşəriyyətin minilliklər boyu yaratdığı irs geri dönməz şəkildə itirilə bilər.
Ekspertlər təcili qoruyucu tədbirlərin görülməsini vacib hesab edir – əks halda, dünya tarixinin mühüm hissəsi gələcək nəsillərə çatmaya bilər.
