Rəqəmsallaşan dövlət: Elektron xidmətlər biznes xərclərini necə azaldır?
Fins.az – Dövlət xidmətlərinin daha sürətli, şəffaf və əlçatan formada təqdim olunması məqsədilə elektron hökumət sistemləri qlobal miqyasda müasir idarəetmənin əsas elementlərindən birinə çevrilir. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi ilə formalaşan bu model yalnız xidmətlərin onlayn platformalara keçirilməsini deyil, eyni zamanda məlumat inteqrasiyası, rəqəmsal identifikasiya, elektron ödənişlər, açıq məlumatlar və süni intellekt əsaslı idarəetmə mexanizmlərini əhatə edir.
Elektron hökumət (e-Government) sistemi vətəndaşlar, biznes subyektləri və dövlət qurumları arasında münasibətlərin rəqəmsal mühitdə daha səmərəli qurulmasına imkan yaradır.
Son illərdə rəqəmsal transformasiya dövlətlərin iqtisadi və institusional rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilib. Xüsusilə pandemiyadan sonra elektron xidmətlərə artan tələbat dövlətlərin rəqəmsal platformalara investisiyalarını sürətləndirib.
Elektron hökumət qlobal idarəetmənin əsas istiqamətlərindən biridir
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) "UN E-Government Survey 2024" hesabatına əsasən, dünya ölkələrinin elektron hökumət inkişaf indeksi (EGDI) üzrə orta göstəricisi 0,6382 bal təşkil edib. Bu göstərici 2022-ci ildə qeydə alınan 0,6102 bal ilə müqayisədə artım nümayiş etdirib.
Hesabata görə, BMT tərəfindən qiymətləndirilən 193 ölkənin 71%-i yüksək və çox yüksək səviyyəli elektron hökumət qrupunda yer alır. Hazırda 75 ölkə çox yüksək elektron hökumət inkişaf səviyyəsinə malikdir.
Elektron hökumət sahəsində ən yüksək göstəricilərə malik ölkələr sırasında Danimarka, Estoniya, Sinqapur, Cənubi Koreya və İslandiya qərarlaşıb.
BMT məlumatlarına əsasən, dünya əhalisinin təxminən 66%-i yüksək və çox yüksək səviyyəli elektron hökumət xidmətlərinə çıxış imkanına malik ölkələrdə yaşayır.
Hazırda dövlətlər klassik elektron xidmət modelindən daha geniş rəqəmsal dövlət platformalarına keçid mərhələsindədir. Bu prosesdə süni intellekt, məlumat analitikası və rəqəmsal identifikasiya sistemləri yeni nəsil elektron hökumətin əsas komponentləri kimi çıxış edir.
Qlobal miqyasda elektron hökumət vasitəsilə bürokratik prosedurların azaldılması, xidmətlərin göstərilmə müddətinin qısaldılması, korrupsiya risklərinin aşağı salınması və vətəndaşlarla dövlət arasında rəqəmsal əlaqələrin gücləndirilməsi əsas hədəflər sırasında yer alır.
Azərbaycanda elektron dövlət xidmətləri genişlənir
Azərbaycan regionda elektron hökumət sistemlərinin inkişafına erkən başlayan ölkələrdən biri hesab olunur. Son illərdə ölkədə "Elektron hökumət" modelindən daha geniş rəqəmsal dövlət konsepsiyasına keçid istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirilir.
BMT-nin "E-Government Survey 2024" hesabatına əsasən, Azərbaycan elektron hökumət inkişaf indeksində 0,7401 bal göstərici ilə qiymətləndirilib. Ölkə 193 dövlət arasında 74-cü yerdə qərarlaşıb və Asiya regionunda orta göstəricidən yüksək nəticə göstərən ölkələr sırasında yer alıb.
Azərbaycanda elektron hökumət ekosisteminin əsas elementlərini myGov rəqəmsal hökumət platforması, Elektron hökumət portalı, ASAN xidmət rəqəmsal həlləri, SİMA rəqəmsal imza, eləcə də elektron vergi, gömrük, sosial müdafiə və bank xidmətləri sistemləri təşkil edir.
Rəsmi məlumatlara əsasən:
Azərbaycanda 700-dən çox dövlət xidməti müxtəlif elektron platformalar vasitəsilə təqdim olunur;
myGov platformasında 3 milyondan çox istifadəçi qeydiyyatdan keçib;
elektron xidmətlərə inteqrasiya olunmuş dövlət informasiya sistemlərinin sayı 100-dən çoxdur.
Elektron hökumətin inkişafına ölkədə internet infrastrukturunun geniş yayılması da təsir göstərir.
Hazırda Azərbaycanda:
internet istifadəçilərinin sayı 9,2 milyondan çoxdur;
internetə çıxış səviyyəsi təxminən 89%-ə çatır;
mobil rabitə bağlantılarının sayı 12 milyonu ötür.
Elektron xidmətlərin tətbiqi dövlət-biznes münasibətlərində də mühüm rol oynayır. Vergi bəyannamələri, gömrük əməliyyatları, lisenziyalar, qeydiyyat prosesləri və sosial xidmətlərin rəqəmsallaşdırılması sahibkarlar üçün vaxt itkisinin və inzibati xərclərin azalmasına imkan yaradır.
İnnovasiya: Süni intellekt və rəqəmsal identifikasiya yeni idarəetmə modelini formalaşdırır
Elektron hökumətin inkişafında əsas istiqamətlərdən biri məlumat əsaslı və proaktiv dövlət xidmətlərinə keçiddir.
Ənənəvi modeldə vətəndaş xidmət almaq üçün dövlət qurumuna müraciət etdiyi halda, yeni rəqəmsal modeldə dövlət sistemləri vətəndaşın ehtiyaclarını əvvəlcədən müəyyən edərək xidmətləri avtomatik təqdim edə bilir.
Bu istiqamətdə əsas innovasiya sahələri aşağıdakılardır:
Süni intellekt əsaslı dövlət xidmətləri
Süni intellekt texnologiyalarından vətəndaş müraciətlərinin avtomatik emalı, virtual köməkçilərin (chatbotlar) fəaliyyəti, sənədlərin analiz edilməsi və məlumat əsaslı dövlət qərarlarının hazırlanması üçün istifadə olunur.
Rəqəmsal identifikasiya
Elektron imza və biometrik identifikasiya sistemləri vətəndaşlara fiziki sənədlər olmadan dövlət xidmətlərindən istifadə imkanı yaradır.
Azərbaycanın SİMA rəqəmsal imza sistemi bu istiqamətdə mühüm rəqəmsal həllərdən biri hesab olunur.
Proaktiv dövlət xidmətləri
Yeni nəsil elektron hökumət modeli vətəndaş müraciəti olmadan xidmətlərin təqdim edilməsini nəzərdə tutur.
Bu yanaşmaya sosial ödənişlərin avtomatik təyin olunması, sənədlərin elektron formada hazırlanması və dövlət informasiya bazaları arasında avtomatik məlumat mübadiləsi daxildir.
Açıq məlumatlar (Open Data)
Açıq məlumat platformaları biznes üçün yeni rəqəmsal məhsulların yaradılmasına, analitik xidmətlərin inkişafına və dövlət fəaliyyətinin şəffaflığının artırılmasına imkan verir.
Rəqəmsal əkiz dövlət modeli (Digital Government Twin)
Gələcəkdə dövlət sistemlərinin rəqəmsal modellərinin yaradılması iqtisadi proseslərin simulyasiyasına, şəhər idarəçiliyinin optimallaşdırılmasına və fövqəladə vəziyyətlərin əvvəlcədən proqnozlaşdırılmasına imkan yarada bilər.
Elektron hökumət artıq dövlət xidmətlərinin sadəcə internet üzərindən təqdim edilməsi deyil, rəqəmsal idarəetmənin əsas modeli kimi formalaşır.
BMT-nin 193 ölkəni əhatə edən qiymətləndirməsində elektron hökumət inkişaf göstəricilərinin yüksəlməsi dövlətlərin rəqəmsallaşmaya verdiyi əhəmiyyətin artdığını göstərir.
Azərbaycanın 0,7401 bal EGDI göstəricisi, 700-dən çox elektron xidmət, 3 milyondan çox myGov istifadəçisi və 89%-lik internet yayımı ölkədə rəqəmsal dövlət ekosisteminin inkişaf səviyyəsini nümayiş etdirir.
Gələcək mərhələdə süni intellekt, rəqəmsal identifikasiya, açıq məlumatlar və avtomatlaşdırılmış qərarvermə sistemləri elektron hökumətin əsas inkişaf istiqamətlərini müəyyən edəcək. Bu transformasiya dövlət xidmətlərini daha sürətli, şəffaf və vətəndaşyönümlü etməklə yanaşı, rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına da mühüm töhfə verəcək.
