İran müharibəsi və qlobal iqtisadi təhlükələr
Fins.az - Orta Şərqdə baş verən İran müharibəsi qlobal iqtisadiyyatda staqflasiya qorxularını artırıb.
Neft qiymətlərinin yüksəlməsi və fond bazarlarının düşməsi, iqtisadçıların fikrincə, uzunmüddətli münaqişə dünya üzrə iqtisadi artımı zəiflədə və qiymətləri artıraraq inflyasiyanı gücləndirə bilər.
Fond bazarlarının düşməsinin səbəbi
Neftin əsas göstəriciləri bazarların açıldığı vaxtda son altı ilin ən yüksək həftəlik artımını göstərmişdi. ABŞ-İsrail müharibəsi İranla əlaqəli riskləri artıraraq, Brent nefti bir barelə görə 115 ABŞ dollarını keçdi – bu, Rusiya-Ukrayna müharibəsindən bəri ilk dəfə $100 səviyyəsini ötüb. West Texas Intermediate (WTI) isə ilin əvvəlindən iki dəfə bahalaşıb.
İranın Hörmüz boğazını faktiki bağlaması, dünya üzrə neft və dəniz qaz tankerlərinin təxminən beşdə birinin hərəkətini çətinləşdirərək enerji təchizatında böhran yaratdı. Əlavə olaraq, Yaxın Şərqdə istehsalın azalması qlobal təchizat qıtlığı qorxularını gücləndirdi.
Neft qiymətlərinin inflyasiyaya təsiri
Dünya üzrə neft qiymətlərinin yüksəlməsi inflyasiyanı artırır. Məsələn, RBC iqtisadçıları bildirir ki, neft $100 səviyyəsində qalarsa, ABŞ-da inflyasiya 3,7%-ə çatacaq. Avropa və Çin də eyni tendensiyanı izləyir: Avropada təbii qaz qiymətləri bir həftədə 67% artıb, Çin istehsalçı qiymətləri 0,4 faiz bəndi yüksələ bilər. Avstraliyada isə inflyasiya 5%-ə yaxınlaşacaq.
Yüksək yanacaq qiymətləri həm istehlakçıların büdcəsini azaldır, həm də şirkətlərin xərclərini artıraraq qida, mebel və digər məhsulların qiymətini yüksəldir.
Staqflasiya riski
Neft qiymətlərinin kəskin artımı iqtisadi fəaliyyəti ləngidir və staqflasiya riskini artırır. Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) bildirir ki, enerji qiymətlərinin 10% artımı qlobal iqtisadi artımı 3,2%-dən 3%-ə azalda bilər. ABŞ-da neftin $125-a qalxması ÜDM-i 0,8% azalda bilər, inflyasiya isə 4%-i ötəcək.
1970-ci illərdə Orta Şərqdə baş verən münaqişələr kimi, bu neft şoku da inkişaf etmiş ölkələri uzunmüddətli durğunluğa sürükləyə bilər.
Faiz dərəcələrinin perspektivi
Müharibə davam edərsə, faiz dərəcələrinin düşməsi gözlənilmir. Avropa Mərkəzi Bankı və Kanada Bankı artıq 2026-cı ildə faizləri artırmağa hazırdır. ABŞ Federal Rezervi və İngiltərə Bankı əvvəl iki dəfə endirim etməyi planlaşdırsa da, indi Fed yalnız sentyabrda endirim edə bilər, Bank of England isə faizləri sabit saxlayacaq. Avstraliyada isə iki faiz artımı gözlənilir.
Gələcək proqnozları
Müharibə bitsə belə, neft qiymətləri yanvar səviyyəsinə qayıtmayacaq. Asiya ölkələri – xüsusilə Yaxın Şərqdən asılı olanlar – qiymət artımının təsirlərini azaltmaq üçün tədbirlər görür. Misal üçün, Banqladeşdə universitetlər bağlanıb və Cənubi Koreya yanacaq qiymətlərini tənzimləməyə başlayıb.
Sürətli gərginliyin azalması qlobal inflyasiya spiralının qarşısını ala bilər, lakin uzunmüddətli münaqişə qlobal resessiya riskini artıracaq, neft qiymətləri isə $120 səviyyəsində qala bilər. Üç aylıq fasilə zamanı qiymətlər $185-a yüksələ bilər, bu isə qlobal iqtisadiyyata ciddi təsir göstərəcək.
