Aşağı qiymət strategiyası şirkətləri necə iflasa aparır?
Fins.az - İqtisadi aktivliyin zəiflədiyi, bazarların daraldığı və istehlakçı xərclərinin azaldığı dövrlərdə bizneslərin qarşılaşdığı ən ciddi risklərdən biri “ölüm spiralı” adlandırılan prosesdir. Bu mərhələdə şirkətlər gəlirlərdəki azalmanı kompensasiya etmək üçün qiymətləri kəskin aşağı salır, mənfəət marjasından imtina edir və yalnız bazarda qalmağa çalışırlar. İlk baxışdan çıxış yolu kimi görünən bu strategiya əslində maliyyə dayanıqlığını zəiflədir, dövriyyə kapitalını əridir və nəticədə şirkəti borc yükü ilə üz-üzə qoyur.
İqtisadçılar hesab edirlər ki, böhran dövrlərində əsas təhlükə təkcə satışların azalması deyil, həm də bizneslərin bazar reallıqlarını qəbul etmək əvəzinə əvvəlki fəaliyyət modelini qorumağa çalışmasıdır. Xüsusilə yüksək icarə, böyük ştat və ağır inzibati xərclərlə işləyən şirkətlər bazar daralması zamanı daha həssas vəziyyətə düşür.
Beynəlxalq təcrübə və statistika
Dünya iqtisadiyyatının tarixində “ölüm spiralı”nın çoxsaylı nümunələri mövcuddur. XX əsrin 30-cu illərində baş verən Böyük Depressiya zamanı minlərlə istehsal müəssisəsi fəaliyyətini davam etdirmək üçün zərərlə sifarişlər qəbul edib və qısa müddətdə bazardan silinib. İqtisadi araşdırmalar göstərir ki, böhran dövrlərində istehsal gücünü süni şəkildə qorumağa çalışan müəssisələr maliyyə ehtiyatlarını daha sürətlə itirirlər.
1990-cı illərdə Yaponiyada daşınmaz əmlak və tikinti bazarında yaranan böhran da buna nümunədir. Əmlak köpüyünün partlamasından sonra minlərlə tikinti şirkəti qiymət dempinqinə başladı. Nəticədə bazarda “zombi şirkətlər” adlandırılan, fəaliyyət göstərsələr də real mənfəət əldə etməyən müəssisələr meydana çıxdı. Uzun müddət zərərlə işləyən bu şirkətlərin əhəmiyyətli hissəsi sonradan fəaliyyətini dayandırdı. Yaponiya iqtisadiyyatı həmin dövrü sonradan “itirilmiş onillik” kimi xarakterizə etdi.
Müasir dövrdə də oxşar tendensiyalar müşahidə olunur. Kiçik və orta sahibkarlıq sektorunda aparılan araşdırmalar göstərir ki, tələbin azalması, kreditlərin bahalaşması və əməliyyat xərclərinin artması şirkətləri mənfəətdən çox dövriyyəyə fokuslanmağa məcbur edir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə bizneslərin dayanıqlığını zəiflədir.
Azərbaycan reallığı: tikinti və sahibkarlıq sektorunun vəziyyəti
Azərbaycan iqtisadiyyatında tikinti sektoru qeyri-neft sahələrinin əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur. Son məlumatlara görə, ölkədə qeydiyyatda olan müəssisələrin təxminən 8,7 faizi tikinti sektorunda fəaliyyət göstərir və bu sahənin ÜDM-də payı 6 faizdən çoxdur.
2025-ci ilin ilk yarısında tikinti sektorunun nominal ÜDM-i 12,4 faiz artsa da, əsas kapitala yönəldilən investisiyalarda müəyyən azalma qeydə alınıb. Bununla yanaşı, tikinti-quraşdırma işlərinə yönəldilən vəsaitlərin həcmi yüksək olaraq qalır.
Digər tərəfdən, tikinti materialları istehsalında azalma müşahidə olunub. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2025-ci ilin əvvəlində tikinti materiallarının ümumi istehsal dəyəri əvvəlki illə müqayisədə 12 faizdən çox azalıb. Şüşə, asfalt və digər materialların istehsalında da geriləmə qeydə alınıb.
Bu göstəricilər onu deməyə əsas verir ki, bazarda aktivlik tam dayanmasa da, şirkətlər xərclərin optimallaşdırılması və maliyyə dayanıqlığının qorunması istiqamətində daha ehtiyatlı davranmağa məcburdurlar. Belə şəraitdə qiymət dempinqi və mənfəətsiz layihələrə daxil olmaq riskləri daha da artır.
İnnovasiya və çıxış yolları
Müasir iqtisadiyyatda böhranlardan uğurla çıxan şirkətlərin ortaq xüsusiyyəti innovativ idarəetmə modelinə keçid etmələridir. Ekspertlər hesab edirlər ki, bazarın daraldığı dövrlərdə əsas məqsəd dövriyyəni artırmaq deyil, biznes modelini çevikləşdirməkdir.
Bunun üçün şirkətlər ilk növbədə sabit xərcləri azaltmalı, rəqəmsal idarəetmə sistemlərinə keçməli, prosesləri avtomatlaşdırmalı və məlumat əsaslı qərarvermə mexanizmlərindən istifadə etməlidirlər. Süni intellekt, biznes analitikası, layihələrin rəqəmsal monitorinqi və bulud texnologiyaları xərclərin optimallaşdırılmasına və risklərin əvvəlcədən müəyyən edilməsinə imkan yaradır.
Tikinti sektorunda BIM (Building Information Modeling) texnologiyalarının tətbiqi, rəqəmsal layihə idarəetməsi və ağıllı satınalma sistemləri artıq bir çox ölkələrdə xərclərin 10-20 faizədək azalmasına şərait yaradır. Bu yanaşma şirkətlərə yalnız qiymət hesabına deyil, səmərəlilik hesabına rəqabət aparmağa imkan verir.
Nəticə etibarilə, iqtisadi qeyri-müəyyənlik dövrlərində bizneslərin əsas üstünlüyü böyük görünmək və ya ən aşağı qiyməti təklif etmək deyil. Əsas üstünlük çevik, borc yükü az, texnologiyadan istifadə edən və maliyyə intizamını qoruyan biznes modelinə sahib olmaqdır. Tarixi təcrübə göstərir ki, böhranlar zamanı sağ qalan və sonradan daha güclü böyüyən şirkətlər məhz bu prinsiplərlə fəaliyyət göstərənlər olur.
