İnnovasiya ekosistemi güclənir: AI və rəqəmsallaşma yeni iqtisadi model yaradır
Fins.az - İnnovasiya müasir iqtisadi inkişafın, məhsuldarlığın yüksəldilməsinin və qlobal rəqabət qabiliyyətinin artırılmasının əsas amillərindən biri hesab olunur. Yeni məhsulların, xidmətlərin, texnologiyaların və biznes modellərinin yaradılması həm şirkətlərin, həm də ölkələrin inkişaf tempinə birbaşa təsir göstərir. Hazırda süni intellekt (AI), blokçeyn, kvant hesablamaları, biotexnologiya, yaşıl enerji və rəqəmsal transformasiya innovasiya ekosisteminin əsas istiqamətlərini formalaşdırır.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, innovasiya artıq yalnız elmi tədqiqatların nəticəsi kimi qiymətləndirilmir. Dövlət siyasəti, universitetlər, startaplar, vençur kapitalı, texnologiya şirkətləri və beynəlxalq əməkdaşlıq vahid innovasiya ekosistemi yaradaraq yeni iqtisadi dəyərin formalaşmasına töhfə verir. Bu səbəbdən ölkələrin innovasiya potensialı hər il beynəlxalq indekslər əsasında qiymətləndirilir.
Dünyada innovasiya rəqabət qabiliyyətinin əsas göstəricisinə çevrilib
Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatı (WIPO) və Portulans İnstitutunun hazırladığı Qlobal İnnovasiya İndeksi (Global Innovation Index – GII) 2025 hesabatında dünyanın 139 iqtisadiyyatı innovasiya potensialı və nəticələri üzrə 80 göstərici əsasında qiymətləndirilib.
2025-ci il reytinqində ilk onluqda İsveçrə, İsveç, ABŞ, Cənubi Koreya, Sinqapur, Böyük Britaniya, Finlandiya, Niderland, Danimarka və Çin yer alıb.
Hesabatın diqqətçəkən məqamlarından biri Çinin ilk dəfə dünyanın ən innovativ 10 ölkəsi sırasına daxil olaraq Almaniyanı geridə qoyması olub.
WIPO-nun qiymətləndirməsinə görə, qlobal innovasiya mühitində əsas tendensiyalar süni intellektə investisiyaların sürətlə artması, patent müraciətlərinin yüksək səviyyədə qalması, rəqəmsal texnologiyalara keçidin sürətlənməsi və elmi-tədqiqat, eləcə də təcrübə-konstruktor işlərinə (R&D) yatırımların artım tempinin zəifləməsi ilə xarakterizə olunur.
Məlumata əsasən, 2024-cü ildə qlobal R&D xərclərinin artımı 2,9% təşkil edib, 2025-ci il üzrə isə bu göstəricinin 2,3% olacağı proqnozlaşdırılır. Bu, 2010-cu ildən bəri qeydə alınan ən aşağı artım tempi hesab olunur.
Azərbaycan innovasiya göstəricilərini yaxşılaşdırıb
Qlobal İnnovasiya İndeksi 2025 hesabatına əsasən, Azərbaycan 139 ölkə arasında 94-cü yerdə qərarlaşıb. Ölkə 2024-cü illə müqayisədə 1 pillə irəliləyib.
Hesabatda Azərbaycan yuxarı orta gəlirli 36 ölkə arasında 30-cu, Şimali Afrika və Qərbi Asiyanı əhatə edən region üzrə isə 18 ölkə arasında 17-ci yerdə göstərilib.
Azərbaycanın indeks üzrə əsas göstəriciləri belə olub:
İnnovasiya resursları (Innovation Inputs) – 76-cı yer;
İnnovasiya nəticələri (Innovation Outputs) – 112-ci yer;
İnstitutlar – 41-ci yer;
İnsan kapitalı və elm – 88-ci yer;
Bazarın inkişaf səviyyəsi – 72-ci yer.
Əqli Mülkiyyət Agentliyinin təhlilinə görə, Azərbaycan bir sıra alt göstəricilər üzrə daha yüksək nəticələr əldə edib. Belə ki, patent müraciətləri (mənşəyinə görə) üzrə ölkə 57-ci, faydalı model (utility model) müraciətləri üzrə 38-ci, əmtəə nişanı müraciətləri üzrə 71-ci, startapların yaradılması göstəricisi üzrə 53-cü, əmək məhsuldarlığının artımı üzrə isə 55-ci yerdə qərarlaşıb.
Son illərdə ölkədə rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt, startap ekosistemi, elektron hökumət, rəqəmsal bacarıqların inkişafı, texnologiya parkları və innovasiya mərkəzlərinin yaradılması prioritet istiqamətlər elan olunub.
Bu istiqamətlər İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyi (İRİA), Technest proqramı, SABAH.HUB, Enterprise Azerbaijan və digər təşəbbüslər vasitəsilə dəstəklənir.
Süni intellekt və DeepTech innovasiyanın yeni mərhələsini formalaşdırır
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, qlobal innovasiya ekosistemində ən sürətlə inkişaf edən sahələrdən biri süni intellektdir. Generativ AI, maşın öyrənməsi və avtomatlaşdırma texnologiyaları səhiyyə, maliyyə, sənaye və dövlət xidmətlərində məhsuldarlığın artırılmasına xidmət edir. AI həmçinin yeni patentlərin, proqram məhsullarının və startap investisiyalarının əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur.
DeepTech istiqamətində kvant hesablamaları, yarımkeçiricilər, robototexnika, kosmik texnologiyalar və biotexnologiyalar yüksək əlavə dəyər yaradan innovasiya sahələri kimi ön plana çıxır.
Yaşıl innovasiyalar çərçivəsində bərpa olunan enerji, enerji səmərəliliyi, karbon emissiyalarının azaldılması və dairəvi iqtisadiyyat layihələrinə maraq artır.
Bununla yanaşı, açıq innovasiya (Open Innovation) modeli geniş yayılır. Bu yanaşma şirkətlərə innovasiyaları yalnız daxili resurslar hesabına deyil, universitetlər, startaplar və beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf etdirməyə imkan verir.
Elektron hökumət, açıq məlumat platformaları, rəqəmsal identifikasiya və ağıllı şəhər həlləri də dövlət idarəçiliyində innovasiyanın tətbiqini sürətləndirən əsas istiqamətlər sırasındadır.
Ekspertlər bildirirlər ki, vençur fondları və akselerasiya proqramları innovativ ideyaların kommersiyalaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Xüsusilə AI, FinTech, HealthTech və ClimateTech sahələrində fəaliyyət göstərən startaplar investorların diqqət mərkəzindədir.
İnnovasiya ölkələrin rəqabət üstünlüyünü müəyyən edir
Mütəxəssislərin qiymətləndirməsinə görə, innovasiya iqtisadi artımın, texnoloji inkişafın və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin əsas determinantlarından biridir. Qlobal İnnovasiya İndeksi 2025 çərçivəsində 139 ölkənin 80 göstərici üzrə qiymətləndirilməsi göstərir ki, süni intellekt, rəqəmsallaşma və elmi-tədqiqat fəaliyyətinə yatırılan investisiyalar innovasiya liderliyini müəyyən edən əsas amillərdir.
Azərbaycanın reytinqdə 94-cü yerə yüksəlməsi, institutlar üzrə 41-ci, bazarın inkişaf səviyyəsinə görə 72-ci, patent müraciətlərinə görə 57-ci, faydalı model müraciətlərinə görə isə 38-ci yerdə qərarlaşması ölkədə innovasiya ekosisteminin mərhələli şəkildə gücləndiyini göstərir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qarşıdakı dövrdə süni intellektin tətbiqinin genişlənməsi, startap ekosisteminin inkişafı, elmi tədqiqatların kommersiyalaşdırılması, vençur kapitalının gücləndirilməsi və dövlət–özəl sektor əməkdaşlığının genişləndirilməsi Azərbaycanın innovasiya potensialının daha da artırılmasına töhfə verəcək.
