Süni intellekt və rəqəmsal ödənişlər elektron ticarətin gələcəyini formalaşdırır
Fins.az – Elektron ticarət (E-commerce) internet vasitəsilə məhsul və xidmətlərin alqı-satqısını həyata keçirən müasir rəqəmsal biznes modeli kimi dünya iqtisadiyyatında sürətlə inkişaf edən sahələrdən birinə çevrilib.
İnternet istifadəçilərinin sayının artması, mobil texnologiyaların geniş yayılması, rəqəmsal ödəniş sistemlərinin inkişafı və logistika infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi elektron ticarətin qlobal miqyasda genişlənməsinə səbəb olub.
Hazırda elektron ticarət yalnız onlayn mağazalarla məhdudlaşmır. Marketplace platformaları, sosial şəbəkələr üzərindən satış (Social Commerce), mobil ticarət (M-Commerce), süni intellekt əsaslı fərdiləşdirilmiş alış-veriş sistemləri və sürətli çatdırılma xidmətləri sektorun əsas inkişaf istiqamətləri hesab olunur.
Elektron ticarət trilyon dollarlıq bazara çevrilib
BMT-nin Ticarət və İnkişaf Konfransının (UNCTAD) məlumatlarına əsasən, elektron ticarət qlobal iqtisadiyyatın ən dinamik inkişaf edən sektorlarından biridir.
UNCTAD-ın 2026-cı ildə yenilənmiş məlumat bazasına görə, 2024-cü ildə 45 iqtisadiyyatda bizneslər üzrə elektron ticarətin ümumi satış həcmi 28 trilyon ABŞ dollarına çatıb.
Bu ölkələr dünya ÜDM-nin təxminən 75%-ni və qlobal ixracın böyük hissəsini əhatə edir.
Hesabata əsasən, 2024-cü ildə elektron ticarət satışları 2023-cü illə müqayisədə 4,4% artıb. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə elektron ticarətin böyümə tempi isə inkişaf etmiş ölkələri geridə qoyur.
UNCTAD qeyd edir ki, elektron ticarət artıq yalnız satış kanalı deyil, həm də vergi siyasəti, rəqəmsal ticarət, istehlakçı hüquqlarının qorunması və kiçik və orta biznesin inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan istiqamətə çevrilib.
Qurum elektron ticarətin ölçülməsi üzrə vahid beynəlxalq statistika bazasının yaradılması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Hazırda bu prosesdə 42 ölkə iştirak edir.
Qlobal elektron ticarət bazarında əsas inkişaf istiqamətləri aşağıdakılardır:
Mobil ticarət (M-Commerce);
Sosial şəbəkələr üzərindən satış (Social Commerce);
Süni intellekt əsaslı fərdiləşdirilmiş alış-veriş;
Rəqəmsal cüzdanlar və ani ödəniş sistemləri;
Sürətli logistika və avtomatlaşdırılmış anbar sistemləri.
Rəqəmsal infrastruktur elektron ticarətin inkişafını sürətləndirir
Azərbaycanda da elektron ticarət son illərdə sürətli inkişaf mərhələsinə keçib. İnternet istifadəçilərinin sayının artması, mobil bankçılıq xidmətlərinin geniş yayılması və nağdsız ödəniş sistemlərinin inkişafı onlayn alış-veriş bazarının böyüməsinə imkan yaradır.
Digital 2025 Azerbaijan hesabatına əsasən, Azərbaycanda 9,23 milyon internet istifadəçisi mövcuddur. Ölkədə internetdən istifadə səviyyəsi 89% təşkil edir.
Mobil rabitə bağlantılarının sayı isə 12,2 milyona çatıb ki, bu da əhalinin 118%-nə bərabərdir.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının 2025-ci il üzrə məlumatlarına əsasən, ölkədaxili kart əməliyyatlarının 67,6%-i nağdsız formada həyata keçirilib.
Həmin dövrdə ölkədaxili nağdsız kart ödənişlərinin həcmi 99,1 milyard manata çatıb. Ani Ödəniş Sistemi üzrə əməliyyatların sayı isə əvvəlki illə müqayisədə 12,5 dəfə artıb.
Bu göstəricilər Azərbaycanda elektron ticarətin inkişafı üçün zəruri maliyyə və rəqəmsal ödəniş infrastrukturunun formalaşdığını göstərir.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycanın pərakəndə ticarət dövriyyəsi 67,6 milyard manat təşkil edib.
Bu göstəricinin 30,7 milyard manatı qeyri-ərzaq məhsullarının payına düşüb. Ümumi pərakəndə ticarət dövriyyəsi əvvəlki illə müqayisədə 3,8% artıb.
Elektron ticarət xüsusilə qeyri-ərzaq məhsullarının satışında mühüm rol oynamağa başlayıb.
Azərbaycanda onlayn ticarətin inkişafına təsir edən əsas amillər sırasında genişzolaqlı internet şəbəkəsinin genişlənməsi, mobil bankçılıq xidmətlərinin yayılması, rəqəmsal ödəniş sistemlərinin inkişafı, kuryer və logistika xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi, marketplace platformalarının və sosial media üzərindən satışların artması göstərilir.
Süni intellekt elektron ticarətin modelini dəyişir
Müasir elektron ticarət artıq yalnız məhsulların internet üzərindən satışı deyil. Bu sahə məlumat analitikası, avtomatlaşdırma və süni intellekt texnologiyaları ilə idarə olunan kompleks rəqəmsal ekosistemə çevrilir.
Süni intellekt (AI) elektron ticarətdə fərdiləşdirilmiş məhsul tövsiyələrinin hazırlanması, qiymətlərin dinamik optimallaşdırılması, satış proqnozlarının müəyyənləşdirilməsi, müştəri davranışlarının təhlili, chatbotlar və virtual satış məsləhətçilərinin yaradılması üçün tətbiq edilir.
Mobil ticarət (M-Commerce) sektorun ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən biri hesab olunur. Smartfonlar vasitəsilə alış-verişin artması, mobil tətbiqlər, rəqəmsal cüzdanlar və QR ödənişləri istifadəçi təcrübəsini daha rahat və sürətli edir.
Sosial ticarət (Social Commerce) də elektron satış kanallarında əhəmiyyətli yer tutur. Instagram, TikTok, Facebook və digər sosial platformalar məhsul seçimi və sifariş prosesinin həyata keçirildiyi rəqəmsal satış məkanlarına çevrilir.
Elektron ticarətin inkişafında ağıllı logistika sistemləri də mühüm rol oynayır. Robotlaşdırılmış anbarlar, avtomatlaşdırılmış sifariş sistemləri, süni intellekt əsaslı marşrut planlaşdırılması və real vaxt izləmə texnologiyaları məhsulların daha sürətli çatdırılmasına imkan verir.
Şirkətlər fiziki mağazalar, mobil tətbiqlər, internet saytları və sosial media platformalarını vahid sistemdə birləşdirən omnichannel satış modelinə keçirlər.
Bu model müştərilərə daha rahat və fasiləsiz alış-veriş imkanı yaradır.
Elektron ticarətdə təhlükəsizlik məsələsi də əsas prioritetlərdən biri olaraq qalır. Biometrik identifikasiya, tokenləşdirmə, çoxfaktorlu autentifikasiya (MFA) və süni intellekt əsaslı fırıldaqçılığın aşkarlanması sistemləri rəqəmsal ödənişlərin təhlükəsizliyini artırır.
Elektron ticarətin gələcəyi rəqəmsal texnologiyalarla formalaşacaq
Elektron ticarət qlobal iqtisadiyyatın ən sürətlə inkişaf edən sahələrindən biri kimi biznes modellərini dəyişir.
2024-cü ildə 45 iqtisadiyyatda bizneslər üzrə elektron ticarət satışlarının 28 trilyon ABŞ dollarına çatması və illik 4,4%-lik artım rəqəmsal ticarətin strateji əhəmiyyətini nümayiş etdirir.
Azərbaycanda isə 89%-lik internet istifadə səviyyəsi, 12,2 milyon mobil bağlantı, 99,1 milyard manatlıq nağdsız kart ödənişləri və 67,6 milyard manatlıq pərakəndə ticarət dövriyyəsi elektron ticarətin inkişafı üçün əsas baza yaradır.
Yaxın illərdə süni intellekt, mobil ticarət, sosial media üzərindən satış, ağıllı logistika və rəqəmsal ödəniş sistemləri elektron ticarətin həm qlobal, həm də Azərbaycan bazarında əsas inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirəcək.
