İslam maliyyəsi: inklüziv iqtisadi inkişaf və dayanıqlı maliyyə sistemlərinin yeni mərhələsi

Qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənlik şəraitində alternativ maliyyə modelinə tələbat artır

Fins.az - Dünya iqtisadiyyatı son illərdə artan geosiyasi risklər, ticarət əlaqələrinin parçalanması, yüksək inflyasiya və maliyyə bazarlarındakı qeyri-müəyyənliklərlə xarakterizə olunur. Belə bir şəraitdə risklərin daha ədalətli bölüşdürülməsinə, real iqtisadi fəaliyyətə söykənən maliyyələşdirmə mexanizmlərinə və sosial məsuliyyət prinsiplərinə əsaslanan islam maliyyəsi qlobal diqqət mərkəzinə çevrilir.

Bakıda keçirilən İslam İnkişaf Bankı (IsDB) Qrupunun 51-ci İllik Toplantısı çərçivəsində təşkil olunan İslam Maliyyəsi üzrə Qlobal Forumda çıxış edən Azərbaycan Mərkəzi Bankının sədri Taleh Kazımov bildirib ki, hazırkı dövrdə adaptiv və inklüziv maliyyə sistemlərinin qurulması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, risklərin bölüşdürülməsi və etik prinsiplərə əsaslanan islam maliyyəsi bu istiqamətdə praktik həllər təqdim edir və inklüziv iqtisadi inkişafın vacib alətlərindən biri hesab olunur.

Dünya statistikası: 4 trilyon dollarlıq bazar sürətlə böyüyür

İslam maliyyəsi artıq yalnız müsəlman ölkələrinin maliyyə modeli deyil, qlobal maliyyə sisteminin sürətlə inkişaf edən seqmentlərindən birinə çevrilib. İslam İnkişaf Bankı İnstitutunun (IsDBI) baş direktor vəzifəsini icra edən Sami Əl-Süvaylimin sözlərinə görə, hazırda dünya islam maliyyə sənayesinin ümumi həcmi təxminən 4 trilyon ABŞ dolları təşkil edir.

Müqayisə üçün, IsDB Qrupunun aktivlərinin həcmi təxminən 40 milyard ABŞ dolları səviyyəsindədir ki, bu da qlobal islam maliyyə sənayesinin cəmi 0,1 faizinə bərabərdir. Bununla belə, ekspertlər hesab edirlər ki, sektorun inkişafında əsas rol təkcə kapitalın həcmi ilə deyil, həm də formalaşdırılan standartlar, hüquqi çərçivə və innovativ maliyyə məhsulları ilə müəyyən edilir.

Son onillikdə islam maliyyəsinin əsas istiqamətləri olan sukuk bazarı, islam bankçılığı, takaful sığortası və şəriətə uyğun investisiya fondları sürətli inkişaf nümayiş etdirib. Xüsusilə Yaxın Şərq, Cənub-Şərqi Asiya və Afrika ölkələrində dövlətlər iqtisadi diversifikasiyanı sürətləndirmək və maliyyə inklüzivliyini artırmaq məqsədilə bu alətlərdən geniş istifadə edirlər.

Beynəlxalq maliyyə institutları hesab edir ki, islam maliyyəsi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi, kiçik və orta biznesin dəstəklənməsi, həmçinin sosial yönümlü investisiyaların artırılması baxımından əhəmiyyətli potensiala malikdir.

Azərbaycan statistikası: hüquqi baza və bazar infrastrukturu formalaşır

Azərbaycan da islam maliyyəsinin tətbiqinə hazırlıq mərhələsini sürətləndirən ölkələr sırasındadır. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, sektorda dayanıqlı inkişafın təmin edilməsi üçün iki əsas istiqamət prioritet hesab olunur: hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi və peşəkar insan kapitalının formalaşdırılması.

Hazırda islam maliyyə alətlərinin tətbiqinin genişləndirilməsi məqsədilə Mülki Məcəlləyə, Vergi Məcəlləsinə və maliyyə qanunvericiliyinə dəyişikliklər hazırlanır. Məqsəd ənənəvi maliyyə sistemi ilə islam maliyyəsi arasında bərabər və neytral tənzimləmə mühitinin yaradılmasıdır.

Azərbaycan Mərkəzi Bankı bazar iştirakçılarının mövcud hazırlıq səviyyəsini nəzərə alaraq ilkin mərhələdə “islam pəncərəsi” modelinin tətbiqini seçib. Bu model banklara mövcud fəaliyyətlərini davam etdirməklə yanaşı, şəriət prinsiplərinə uyğun maliyyə məhsulları təqdim etməyə imkan verir. Növbəti mərhələdə bazar tələbi və iqtisadi səmərəlilik qiymətləndirilərək daha geniş tətbiq imkanları nəzərdən keçiriləcək.

Bununla yanaşı, Mərkəzi Bankın yaratdığı tənzimləyici “sandbox” platforması da yeni maliyyə məhsullarının təhlükəsiz şəkildə sınaqdan keçirilməsinə imkan yaradır. Hazırda iki bank öz məhsullarını bu mexanizm çərçivəsində test edir və proses tənzimləyicinin nəzarəti altında davam edir.

Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycanın islam maliyyəsi bazarına inteqrasiyası ölkəyə yeni investisiya mənbələrinin cəlb olunmasına, Körfəz ölkələri ilə maliyyə əməkdaşlığının genişlənməsinə və alternativ maliyyələşdirmə imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.

İnnovasiya: islam maliyyəsinin gələcəyi rəqəmsal həllərlə formalaşacaq

Müasir dövrdə islam maliyyəsinin inkişafı yalnız hüquqi və institusional islahatlarla məhdudlaşmır. Sektorun gələcək inkişafının əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri innovasiya hesab olunur.

Sami Əl-Süvaylim bildirib ki, innovasiya IsDBI-nin əsas prioritetləri sırasındadır və təşkilat tərəfdaşlarla birlikdə üzv ölkələrin iqtisadi problemlərinə islam maliyyə alətləri vasitəsilə innovativ həllər hazırlayır. Bu yanaşma sektoru ənənəvi maliyyə sistemindən fərqləndirən mühüm üstünlüklərdən biri hesab edilir.

Qlobal təcrübədə süni intellekt, rəqəmsal bankçılıq, maliyyə texnologiyaları (FinTech), blokçeyn əsaslı sukuk emissiyaları və rəqəmsal identifikasiya sistemləri islam maliyyəsinin yeni inkişaf mərhələsini formalaşdırır. Bu texnologiyalar əməliyyat xərclərini azaltmaqla yanaşı, maliyyə xidmətlərinin daha geniş əhali qrupları üçün əlçatan olmasına imkan yaradır.

Azərbaycanın da tənzimləyici “sandbox” modelindən istifadə etməsi ölkədə islam maliyyəsinin gələcəkdə rəqəmsal həllərlə inteqrasiyasına zəmin yaradır. Bu isə həm maliyyə inklüzivliyinin artırılması, həm də yeni investisiya məhsullarının yaradılması baxımından mühüm perspektivlər vəd edir.

Dünya üzrə həcmi artıq 4 trilyon ABŞ dollarına çatan islam maliyyəsi qlobal maliyyə sisteminin ən sürətlə böyüyən seqmentlərindən biri olaraq qalır. Azərbaycanın qanunvericilik islahatları, “islam pəncərəsi” modelinin tətbiqi və innovativ tənzimləmə mexanizmlərindən istifadəsi ölkənin bu bazara inteqrasiyasını sürətləndirə bilər. Mövcud qlobal iqtisadi çağırışlar fonunda islam maliyyəsi yalnız alternativ maliyyələşdirmə aləti deyil, həm də inklüziv və dayanıqlı iqtisadi inkişaf modeli kimi ön plana çıxır.