BANK

Kredit faizinin çox olmasına MÜNASİBƏT - FİNS
14 İYUN
295

Kredit faizinin çox olmasına MÜNASİBƏT - FİNS

2019-06-14 15:23:00

Kredit faizlərinin formalaşmasında əsas rollardan birini depozit faizləri oynayır. Çünki, depozit faizləri kredit faizlərinin formalaşmasında və maya dəyərində önəmli rol oynayır”. Bunu iqtisadçı-ekspert Elman Sadiqov bildirib. O, bunu belə izah edib: “Birincisi ona görə ki, xarici ölkələrdə banklarda vəsaitlərin formalaşmasında əsas rolu depozitlər oynamır. Xarici banklarda aktivlərin formalaşmasında bir çox maliyyə mənbələri əsas rol oynayır. Banklar illik 12%-dən depozit cəlb edirlərsə, bu depozitlərin heç də hamısı kreditləşmədə istifadə edilə bilməz. Adətən, banklar cəlb olunan depozitlərin 70%-nə qədərini kreditləşmədə istifadə edirlər. Likvidlik, hər hansı şok hadisələr və sair səbəblərdən istifadə olunmayan qalan təqribən 30%-lik hissə də kredit faizlərinin maya dəyərinə daxildir. Deməli, əslində 12% dediyimiz illik depozit faizlərinin maya dəyəri əslində 15-16% ətrafındadır”.

Bununla yanaşı kreditlərin verilməsi və yığılması proseslərində bankların əməliyyat xərcləri 5% ətrafındadır deyən ekspert hesab edir ki, bu kreditlər əgər problemli kreditlərə çevrilirsə, yığım prosesi bu faiz dərəcəsini artırır. E. Sadiqovun fikrincə, verilən kreditlərin 100%-nin geri qayıtma zəmanəti heç bir ölkədə yoxdur: “O cümlədən də Azərbaycanda. Bu təbiidir. Ölkədə orta hesabla problemli kreditlərin həcminin ümumi kredit portfelində 12% ətrafında olduğunu nəzərə alsaq, deməli verilən kreditlərin təqribən 10-12%-nin problemli kreditlərə çevrilmə riskini nəzərə almalıyıq. Deməli, ölkədə kreditlər üzrə risk dərəcəsi təqribən 10-12% ətrafındadır. Problemli kreditlərin həlli, məhkəmə-icra prosesləri xarici ölkələrə (biz bank faizləri haqqında danışarkən xarici ölkələrlə müqayisə etməyi xoşladığımız üçün xarici ölkələr məsələsini qeyd edirəm. Əslində bu doğru müqayisə deyil) nisbətən uzun çəkir. Əgər, məsələn, 100 min manat məbləğində bir problemli kreditin məhkəmə-icra, girovun reallaşdırılması prosesi 2, 3, 4 il çəkirsə, bu o deməkdir ki, həmin 100 min manat məbləğində verilmiş və problemə çevrilmiş kredit üçün cəlb olunmuş depozitə görə bank 2, 3, 4 il müddətində depozitorlara faizlər ödəyir. Çünki, adətən banklar məhkəmələrdən sonra faizlərin hesablanmasını dayandırır (xarici ölkə banklarında bu təcrübə demək olar ki, yoxdur. Çünki, orada girovun reallaşdırılması daha sürətlidir. Məlumat üçün, qeyd edim ki, ölkəmizdə də faizlərin hesablanmasının dayandırılması qanunda, qaydalarda yoxdur. Banklar bunu müştərilərinə əlavə yük olmaması üçün öz təşəbbüsləri ilə öz daxili qaydaları əsasında tətbiq edirlər). Məhz problemli kreditlərin həlli məsələlərində mövcud olan bir çox amilləri nəzərə alan Cənab Prezident bu sahədə islahatların aparılacağı anonsunu da vermişdi”.

Ölkəmizin bankları transmilli banklar deyil və dünyanın pul bazarlarına birbaşa çıxışımız yoxdur, törəmə alətlər, beynəlxalq maliyyə əməliyyatları üçün dünya bazarlarına və ya ən azı ucuz fond cəlb etmək üçün beynəlxalq pul bazarlarına birbaşa çıxış əldə etməyin şərtləri var. Ekspert düşünür ki, bu şərtlərin bir çoxunu heç bir inkişaf etməkdə olan ölkələrin bankları da əldə edə bilmirlər: “Biz bankların kredit faizlərini inkişaf etmiş ölkələrdəki bank faizləri ilə müqayisə ediriksə, o halda fond birjası, maliyyələşmə və digər amilləri də (məsələn, problemli kreditlərin həlli ilə bağlı sürətli prosedurlar və sair) nəzərə almalıyıq. Qeyd olunan hər bir fakt üzrə xərc və riskləri illik depozit faizlərinin üzərinə gəldikdə kredit faizlərinin nə üçün 30-32% olduğunu görmüş oluruq. Bəs banklar yüksək faizli kreditlər verməkdə maraqlıdırlarmı? Bu onlar üçün zərərdir, yoxsa mənfəət? Yüksək faiz kreditin geri qayıtma ehtimalını və riskləri artırır. Risklər artdıqca banklar daha çox zərərə uğrayır. Yəni, yüksək maliyyət = yüksək fazili kredit = daha çox problemli kredit. Bu səbəblərdən banklar yüksək kredit faizlərində maraqlı deyillər. Bankların ən böyük marağı daha az maliyyətli maliyyələşmə mənbələrinə nail olmaqdır ki, daha az xərc müqabilində daha aşağı faizli kreditlər versinlər ki, bu kreditlərin də qayıtma ehtimalı daha yüksək olar”.

Hazırda vəziyyət əvvəlki illərə nisbətən müsbətə doğru dəyişməkdədir deyən ekspertin sözlərinə görə, istehlak kreditləşməsində ciddi qaydalar vardır və hər bir vətəndaş istədiyi qədər istehlak krediti götürə bilmir. E.Sadiqov deyir ki, istehlak kreditləri üzrə banklar arasında ciddi rəqabət yaranmaqdadır ki, vətəndaşlarımız da bundan istifadə edərək daha uyğun şərtləri olan banklara üz tuta bilərlər: “Biznes kreditlərində faizlər kifayət qədər enməkdədir. Hazırda əsaslandırılmış biznes-plana malik olan rentabelli layihələri (məhz belə layihələrə bu gün bank sektorunun ehtiyacı daha yüksəkdir və bank sektoru üçün bu cür layihələrin maliyyələşdirilməsi əsas prioritet istiqamətdir) iillik 13-15%-li kreditlərlə maliyyələşdirilir. Prezidentin 28 fevral, 2019-cu il tarixli “Azərbaycan Respublikasında fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” fərmanı da kredit faizlərinin aşağı salınmasına öz töhfəsini verməkdədir. Görülən müsbət işlər və tədbirlər çoxdur. Lakin, təəssüf ki, bütün qeyd olunanları təhlil etdikdə, hələ də faizlərin yüksək olmasına səbəb olan bir sıra risklərin (bu risklərin bir çoxunun yumşaldılması bank sektorunun imkanları xaricindədi) qaldığını görürük. Xüsusilə kreditlərin faiz dərəcələrinin artmasına səbəb olan xərc, risk və digər mənfi amillərin aradan qaldırılması təkcə bank sektorundan deyil, həm də hər bir sahədən asılıdır. Bu faktorların hər birinin aradan qaldırılması, risklərin yumşaldılması yolları əlbəttə mövcuddur və həll olunması mümkündür. Düşünürəm ki, səylərimiz də bu istiqamətdədir və bu istiqamətdə də olmalıdır.

 Müəllif: Elmir Murad

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır